Wie is Clara Wichmann?

Clara Wichmann (1885-1922)

"Ik herinner mij debatten op onze club, waar fel mening tegen mening werd gezet, waarbij persoonlijke scherpheid moest aanvullen, wat het betoog aan argumenten tekort kwam, - en dan daartussen Clara, met haar weinig opvallend, tenger figuurtje met haar donkere klankarme stem, die even iets zei, een paar zinnetje maar, waardoor beide partijen ineens beseften, dat de kwestie waar het om ging wel dieper en nobeler aangevat kon worden dan wij in onze bekrompen overtuiging hadden gemeend."

 

Dit schrijft studiegenoot Annie Salomons in De Groene Amsterdammer, kort na de dood van Clara Wichmann. Door vrienden werd Clara Wichmann geroemd om haar karakter. Dat karakter combineerde bescheidenheid en nuance met scherpe analyse. Tegenwoordig zijn het vooral haar feministische denkbeelden die herinnerd worden, maar Clara Wichmann kan evenzeer omschreven worden als filosoof, jurist, antimilitarist of anarchist.

Vrouwenkiesrecht

Toen Clara Wichmann jong was, hadden vrouwen in Nederland nog niet het recht om te stemmen. Op haar 23e werd Clara Wichmann bestuurslid van de Nederlandse Bond voor Vrouwenkiesrecht. Zij wilde dat het kiesrecht voor zowel mannen als vrouwen zou gaan gelden. Het zou nog tot 1919 duren voordat vrouwen in Nederland mochten stemmen en zich verkiesbaar mochten stellen en anno 2006 is er nog steeds een politieke partij, de SGP, die vrouwen het passieve kiesrecht (het recht om gekozen te worden als volksvertegenwoordiger) verbiedt. Clara Wichmann streefde naar formele gelijkstelling van mannen en vrouwen, zoals bijvoorbeeld in het kiesrecht, maar zij vond het nog belangrijker dat vrouwen zichzelf innerlijk vrijmaakten, want "Overal op welk gebied dan ook, is de ware verhouding altijd die tussen vrije mensen." (Clara Wichmann, Individuele en sociale ethiek)

Behalve met het 'vrouwenvraagstuk' hield Clara Wichmann zich met veel andere onderwerpen bezig. In 1912 promoveerde ze op de grondslagen van het strafrecht. Volgens Clara Wichmann moest het strafrecht in z'n geheel worden uitgebannen omdat het niet de manier was om recht te doen. In 1919 richtte ze het 'Comité van actie tegen de bestaande opvattingen omtrent Misdaad en Straf' op. Door haar werk bij het Centraal bureau voor de Statistiek (CBS) werd ze gesterkt in haar opvatting dat vergelding geen goede basis voor het strafrecht was. Vanaf 1916 was Clara Wichmann chef van de afdeling criminologie bij het CBS.

De Eerste Wereldoorlog had grote invloed op Clara Wichmann. Als geboren Duitse, had ze familieleden aan de Duitse kant sneuvelden. Dit voedde haar antimilitarisme, pacifisme en later ook haar anarchisme. In 1917 leerde ze Jo Meijer kennen, een dienstweigeraar, met wie ze in 1921 trouwde. Een jaar later overleed Clara Wichmann, op 36-jarige leeftijd, enkele uren na de geboorte van haar dochtertje. Na haar dood heeft Jo Meijer veel van haar geschriften gebundeld en uitgegeven.

"Ze was vol vertrouwen in haar medemensen; ze verwachtte van ieder het beste en daardoor haalde ze ook het beste in ieder mens naar boven. Wie met haar sprak herinnerde zich zijn goede voornemens en zijn hoogste plannen." (Annie Salomons in De Groene Amsterdammer)

Voor meer informatie over Clara Wichmann, zie ook Ellie Smolenaars Passie voor vrijheid - Clara Wichmann (1885-1922) (Amsterdam 2005), Heikelien Verrijn Stuart, 'De zonde van de gedachteloosheid - Clara Meyer Wichmann, vurig maar genuanceerd' in tijdschrift Lover (1985/11).